Deligrad je početkom 1806. godine započeo da se gradi po nalogu Karađorđa, koji je očekivao da će jedan od glavnih pravaca osmanske ofanzive biti put od Niša kroz Đuniski tesnac.
Za izgradnju utvrđenja bio je zadužen Vuča Žikić, nekadašnji austrijski kapetan i iskusan vojnik, koji je zbog učešća u ustanku napustio život u Sremu i pridružio se Karađorđevim ustanicima.
Deligrad je podignut na mestu gde je dolina Morave predstavljala prirodni prolaz, ali i važnu saobraćajnicu. Tim prostorom vekovima je prolazio put prema Carigradu, pa je kontrola Đuniskog tesnaca imala veliki strateški značaj.
Utvrđenje je izgrađeno kao složen sistem odbrane sa devet šančeva, četiri bastiona, dubokim opkopima i podzemnim skladištima. U šančevima su čuvane zalihe hrane, vode i municije, što je omogućavalo da se pojedini delovi utvrđenja duže samostalno brane.
Kada je osmanska vojska pod komandom Ibrahima paše Bušatlije krenula iz Niša, Deligrad je postao glavna prepreka njenom napredovanju. Turska vojska brojala je oko 55.000 ljudi i raspolagala sa 14 topova, dok je srpskih ustanika na tom području bilo do 37.000.
Borbe su počele u julu i trajale nedeljama. Turske snage su pokušavale da oslabe srpsku odbranu i probiju put prema Beogradu, ali bez odlučujućeg uspeha.
Situacija se promenila kada je Karađorđe, posle pobede na Mišaru, stigao na Deligrad sa oko 10.000 ljudi i preuzeo komandu.
Najveći napad dogodio se 3. septembra. Turske snage izvele su masivan frontalni napad, ali su srpski ustanici uspeli da odbrane položaje. Istovremeno, Stanoje Glavaš zauzeo je Prokuplje, čime je ugrožen i sam Niš.
Ibrahim paša se zbog toga odlučio na povlačenje prema Nišu. Deligrad je odbranjen, a osmanska vojska nije uspela da otvori put prema unutrašnjosti Srbije.
Utvrđenje je ostalo pod srpskom kontrolom sve do sloma Prvog srpskog ustanka 1813. godine, kada su ga Turci zaposeli.
Vuča Žikić, čovek čije je vojno znanje bilo od velikog značaja za izgradnju Deligrada, poginuo je već narednog proleća, u aprilu 1807. godine, u borbi protiv Turaka.
Danas na prostoru nekadašnjeg glavnog šanca Deligrada stoji spomen-hram Svetih arhangela Mihaila i Gavrila, podignut između 1930. i 1933. godine kao spomen na srpske ratnike koji su se borili za oslobođenje.
M. T.
