Navršava se 85 godina od početka ustanka u Srbiji u Drugom svetskom ratu. Dana 7. jula 1941. godine, tokom vašara u Beloj Crkvi kod Krupnja, pripadnici Valjevskog partizanskog odreda pozvali su narod na oružani otpor okupatoru, a pucnji Živorada Jovanovića Španca označili su početak organizovane partizanske borbe u Srbiji.
Početak ustanka u Beloj Crkvi
Na Ivanjdan, 7. jula 1941. godine, u selu Bela Crkva kod Krupnja održavao se tradicionalni vašar, na kojem se okupio veliki broj meštana iz okolnih mesta. Nakon završetka crkvene službe, dok se vašar privodio kraju, u selo su stigli pripadnici Rađevačko-azbukovačke čete Valjevskog partizanskog odreda.
Okupljenima su se obratili komandant čete dr Miša Pantić, politički komesar Živorad Jovanović Španac i drugi članovi odreda, pozivajući građane da pruže otpor nemačkom okupatoru i odbiju saradnju sa okupacionim vlastima.
Njihovi govori sadržali su poziv na neposlušnost, obustavu aktivnosti koje su bile u službi okupatora i organizovanje ustanka protiv nacističke okupacije.
Događaj koji je ušao u istoriju
Nakon obraćanja okupljenima, partizanska grupa napustila je selo, ali se ubrzo vratila kada su se na vašarištu pojavila dvojica žandarma – Milenko Braković i Bogdan Lončar, koji su bili u redovnoj službenoj patroli.
Prema istorijskim izvorima, žandarmi su, u skladu sa tadašnjim pravilima službe, ispalili hice upozorenja u vazduh, nakon čega je Živorad Jovanović Španac otvorio vatru. Ovaj događaj smatra se prvim oružanim sukobom i simboličnim početkom ustanka u Srbiji tokom Drugog svetskog rata.
Nakon incidenta, ustanici su se povukli na Sokolsku planinu, odakle su nastavili organizovanje otpora.
Odluka o ustanku doneta nekoliko dana ranije
Valjevski partizanski odred formiran je 25. juna 1941. godine, a Rađevačko-azbukovačka četa dva dana pre događaja u Beloj Crkvi, 5. jula.
Oružani ustanak organizovan je nakon što je nacistička Nemačka 22. juna napala Sovjetski Savez, dok je Politbiro Centralnog komiteta Komunističke partije Jugoslavije odluku o podizanju ustanka doneo 4. jula 1941. godine u Beogradu.
U narednim mesecima ustanak se proširio na druge delove zemlje, a u Krupnju je ubrzo formiran i prvi Narodnooslobodilački odbor u okupiranoj Srbiji.
Ko je bio Živorad Jovanović Španac
Živorad Jovanović, poznatiji kao Žikica Španac, rođen je 1914. godine u Valjevu. Bio je član Komunističke partije Jugoslavije od 1935. godine, učesnik Španskog građanskog rata u sastavu Internacionalnih brigada i jedan od organizatora ustanka u zapadnoj Srbiji.
Poginuo je u martu 1942. godine kod Kosjerića, a posle rata proglašen je narodnim herojem Jugoslavije.
Komandant čete dr Miša Pantić, lekar iz Valjeva i istaknuti član KPJ, poginuo je nekoliko meseci kasnije, februara 1942. godine, kod Prijepolja.
Od državnog praznika do istorijskog sećanja
Tokom postojanja socijalističke Jugoslavije, 7. jul obeležavan je kao Dan ustanka naroda Srbije i bio je jedan od državnih praznika posvećenih antifašističkoj borbi.
Promene su usledile 2001. godine, kada je usvajanjem novog Zakona o državnim praznicima za Dan državnosti Srbije određen 15. februar – Sretenje, u znak sećanja na početak Prvog srpskog ustanka 1804. godine. Time je 7. jul izgubio status državnog praznika, ali je ostao važan datum u istoriji Drugog svetskog rata i antifašističkog pokreta u Srbiji.
