Pre tačno 278 godina, na današnji dan, stanovnici tadašnjeg Petrovaradinskog Šanca platili su cenu slobode carevini i zauvek promenili sudbinu svog mesta, rođen je grad koji će postati kulturni, trgovinski i politički centar Vojvodine i regiona.
Novi Sad danas, 1. februara 2026. godine, ponovo slavi važan istorijski jubilej, 278. rođendan grada. Tog 1. februara 1748. naselje poznato kao Petrovaradinski Šanac postalo je slobodan kraljevski grad u sastavu Habzburške monarhije nakon što su njegovi građani, u dogovoru sa austrijskom caricom Marijom Terezijom, platili 80.000 rajnskih forinti za prestižan status, pravo na samoupravu i novo ime, Novi Sad.
Put od šanca do slobodnog grada
Pre sredine 18. veka, naselje na levom, bačkom sprudu Dunava bilo je poznato kao Petrovaradinski Šanac, granično i vojno-mehaničarska tačka uz tvrđavu Petrovaradin, u značajnoj strateškoj zoni između Osmanskog carstva i Austrije.
Posle oslobođenja kraja od Turaka u ranom 18. veku, naselje se polako razvijalo zahvaljujući trgovini, zanatima i prometu robe duž reka, ali mu je nedostajao politički i pravni status grada.
Odluka i povelja Marije Terezije
Godine 1747. bogati građani Šanca oformili su delegaciju koja je otputovala u Beč da pregovara sa austrijskom caricom Marijom Terezijom o statusu grada.
Nakon pregovora i plaćanja dogovorenog iznosa, carica je 1. februara 1748. izdala svečanu povelju kojom Petrovaradinski Šanac postaje „slobodni kraljevski grad“ i dobijao latinsko ime Neoplanta, koje se uskoro ustalilo kao srpski Novi Sad, mađarsko Újvidék i nemačko Neusatz.
Prava i privilegije
Status slobodnog kraljevskog grada donosio je više od prestiža, Novi Sad je dobio pravo na sudsku, zakonodavnu i izvršnu vlast, samostalno ubiranje poreza, pravnu zaštitu svojih građana i mogućnost donošenja gradskog statuta.
Osim toga, grad je stekao svoj grb i formalnu magistratsku vlast, koja je organizovana kroz izabrane predstavnike građana.
Razvoj grada i kulturni uzlet
Nakon sticanja slobode, Novi Sad je postao važno trgovačko i kulturno središte. U 18. i 19. veku grad je privlačio trgovce, zanatlije i intelektualce različitih veroispovesti i nacija, što je uticalo na njegov multikulturalni duh. U razdoblju 1848/49. grad je bio centar političkih promena u vreme narodnih pobuna, ali i pretrpeo bombardovanje tokom sukoba.
Današnji značaj
Danas je Novi Sad glavni grad autonomne pokrajine Vojvodine i jedan od najvećih gradova u Srbiji, poznat po svojoj bogatoj istoriji, kulturi i multietničkom karakteru. Od 1998. godine 1. februar se zvanično obeležava kao Dan grada, prilikom kojeg se dodeljuju i prestižne Februarske nagrade za najznačajnije doprinose promociji slobodarskih i humanističkih vrednosti.
M. T.
